KAYIP DİLİN MERKEZİ: ŞANLIURFA’NIN UNUTULAN TARİHİ

Tarihi mekanları, Göbeklitepe’si ve lezzetli mutfağıyla tüm dünyanın ilgisini çeken Şanlıurfa, aslında çok az insanın bildiği devasa bir kültür mirasına daha ev sahipliği yapıyor. Eski çağlarda "Edessa" adıyla anılan kent, yüzyıllar önce dünya biliminin, felsefesinin ve yazı dilinin merkezi konumundaydı. Ancak bugün kentin tarihi sokaklarında yürüyen binlerce insan, önünden geçip gittiği taş duvarların içinde saklı kalan bu muazzam geçmişten habersiz yaşıyor.

Bilim Dünyasını Besleyen Gizli Merkez

Tarihi kayıtlara göre Şanlıurfa, milattan sonraki ilk yüzyıllarda sadece küçük bir yerleşim yeri değil; dünyanın her yerinden araştırmacıların geldiği, binlerce kitabın el yazısıyla çoğaltıldığı büyük bir eğitim yuvasıydı. İncil’in dünyada ilk kez başka bir dile bu şehirde çevrilmesi, Şanlıurfa'ya özgü tarihi bir yazı dilinin doğmasını sağladı. Şanlıurfa’daki eski okullarda yazılan bu dil, sadece dini kitapların değil; ünlü eski Yunan filozoflarının eserlerinin de yok olup gitmesini engelledi. Aristo ve Platon gibi Yunan filozoflarının kitapları kaybolmaktan Şanlıurfa'daki okullar sayesinde kurtulmuş, buradan Arapçaya ve Avrupa'ya taşınmıştır. Bu bilgilere göre bugünkü modern bilimin ve Avrupa’daki büyük uyanışın önemli temellerinden birini oluşturduğunu söylemek mümkündür. Yani bugün dünyada kabul gören birçok fikrin mayasında, aslında eski Urfa sokaklarında konuşulan bu dilin payı büyüktür.

Şanlıurfa’nın Kitapları İngiltere ve Vatikan’da Sergileniyor

Tarih boyunca yaşanan savaşlar, göçler, ilgisizlik ve kaçak kazılar, Şanlıurfa'nın bu zengin yazılı mirasının büyük oranda dağılmasına yol açtı. Bugün Şanlıurfa topraklarında yazılmış paha biçilemez el yazması kitaplar; Londra’daki British Library, Vatikan Kütüphanesi ve Paris Ulusal Kütüphanesi gibi yabancı merkezlerin arşivlerinde korunuyor.

Öte yana, kentin eski mahallelerinde yapılan kazılarda ortaya çıkan ve üzerinde Şanlıurfa'nın bu eski yazı stili bulunan paha biçilemez taban mozaikleri de uzun yıllar tarihi eser kaçakçılarının hedefi oldu. Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın yürüttüğü büyük mücadeleler sayesinde bazı önemli eserler Şanlıurfa Arkeoloji Müzesi'ne geri getirilse de, betonlaşan eski mahallelerde hâlâ toprak altında keşfedilmeyi bekleyen çok sayıda yazılı taşın bulunduğu biliniyor.

Camilerin Duvarlarında Saklı Yazılar

 Şanlıurfa’nın bu eski dilinin somut izleri sadece müzelerde değil, tarihi camilerin duvarlarında da varlığını sürdürüyor. Geçmişte ibadethane olarak kullanılan ve daha sonra camiye dönüştürülen ya da eski tarihi yapılar üzerine inşa edilen Selahaddin Eyyubi Camii ve Ulu Cami gibi mekanların taş sütunlarında ve duvar diplerinde bu eski yazı diline ait kitabeler yer alıyor. 

"Turizm Sadece Balıklıgöl’den İbaret Değil"

Şanlıurfa’daki turizm faaliyetlerinin sadece yemek kültürü ve Balıklıgöl çevresine sıkışıp kaldığını belirten araştırmacılar, kentin bu "dünya bilim merkezi" kimliğinin de öne çıkarılması gerektiğini savunuyor. Yerel yönetimlerin ve üniversitenin iş birliğiyle, şehir merkezinde bu eski yazıların bulunduğu binaları içeren özel bir "Tarihi Yazı Rotası" haritasının çıkarılması öneriliyor. 

KAYNAK:

Mardin Artuklu Üniversitesi - Edessa El Yazmaları Araştırma Raporu DergiPark - Süryani Eğitim Yapısı ve Klasik Dil Analizleri 

DergiPark - Urfa Kilise ve Cami Yapıları Epigrafi Çalışması 

J.B. Segal - "Urfa Kutsanmış Şehir Edessa" Tarih İncelemesi 

Aktüel Arkeoloji - Urfa'nın Kaçırılan Edessa Mozaikleri Raporu 

Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü - Çalınan ve Geri Getirilen Eserler Envanteri 

Academia - Şanlıurfa Kültürel Peyzajı ve Koruma Süreçleri Dokümanı